Tepelena, {tempull natyral i fortifikuar} – Etimologji

Tepelena, {tempull natyral i fortifikuar} – Etimologji

1188
0
SHPËRNDAJE

Tepelenë  (Albanian Tepelena) është një qytet i yni, ku  thuhet se emri  i tij është turke, “Tepedelenli” e që do të thotë “kodër /mbi”. Qyteti është i vendosur në jug të Shqipërisë pranë lumit të Vjosës rreth tre kilometra në drejtim të rrymës të saj

qytetit-shtetit ilir të quajtur “Bilide“,  Antipatreia dheAmantia
Në rrethin e Tepelenës mbizotëron relievi kodrinor-malor. Lartësia mesatare mbi nivelin e detit është 732 m. Pika më e lartë gjendet në majën e Këndrevicës 2122m

Në kohën e sundimit romak, rajoni ishte pjesë e krahinës së Epirus Nova . Në  shekullin e IV ose të  V-të,  mendohet se ka filluar ndërtimi i fortifikimit të parë bizantik. Në në fund të shekullit të IX ky rajon ishte I njohur  për bizantët  si Nikopoli, kjo fortesë  u përforcua sërish nga turqit në shekullin e pesëmbëdhjetë ku fill pas kësaj fillon hedh themelet e para qyteti i quajtur  “Tepelenë”

Shpjegojmë së pari se kjo botë e gjithëçka përreth saj lindi mbi një pikë por kurrësesi nga hiçi mbi bazën e dualizmit dy të kundërtave – lidhje kjo besnike për të mos humbur më kurrë.
Pra gjithçka e re që shfaqet duhet së pari të bëhet e dukshme – ekzistente, ajo mbin nga diku prej një trupi; [email protected]ëm,  ajo del, “La” ajo mbin mbi/të,  ringjall pararendësin e vet, ai/ajo pas kësaj “është”

Dihet e njihet botërisht se fjala: “Al” tregon lartësi, pra një pikë çfardo; e d/al, që d/el mbi një terren të rrafshët apo mbi nivelin zero, nalt; mal, kal’ , kala,  ajo bëhet e dukshme e qartë e dallueshme (dalueshme, del më vete apo mbi të të tjerët, shokëve)
Në gjuhën më të lashtë shqipe pjesët e dala sipër mbi trupin “at/am” quhen qartas të mbira “ambi = ashtë mbi /të; im bir, biri im apo i mbirë mbi të dheut – fitore, filiz, fidan, etj.

The Early Proto-Albanian word *ambi

Word *ambi = ashtë mbi (mbi të; i mbirë) [sipër]
Meaning onupon
See also Proto-Indo-European: *ambhi ‘around’

Në gjuhën e lashtë egjiptiane këmbët si pjesë e dalë mbi trupin bazë të gjallesave çfardo, por edhe të vet njeriut, quhen: “Pi/ra = të mbira” ashtu fiks si Piramidat, objekte të “mbira mbi dhe = piramidhe” ky shembull mjaftë qartë shoqerohet ende prej gjuhës shqipe ku “këmba” në dialektin geg quhen “kamba” burojnë prej aty të njëjtës llogjikë të njëjttit vision pjesë të mbira mbi të “ambi” kambi, kambë dhe: Skambi = shkambi, shkëmbi masiv i ngurtë mbirë më kambë

{Ndaj ende në dialektin e të folmes së Devollit Korçë, patatja quhet “kumbira” sepse janë të forta të ngjeshura “scamb” ashtu si tek gjuha greke patate = patimena të forta, rrjedhë kjo fjalë e njohur si latine prej emërtimit (M’bi dhe; të mbiella të mbira,  mbidhe; mbille)  pra kemi,‘pi/dhe, pode, podi, podhi = këmbë] (podgoricë = këmbëguri)

Tepelena nuk eshtë emërtim turk sigurisht që prej tyre u emërtua por kjo nuk do të thotë asgjë; së pari  i bëjmë një analizë të shkurtër emrit “Tepelenë” në gjuhën e tyre turke, pra  çfarë do të thotë “Tepedelenli” duke e ndarë atë sigurisht në dy fjalët e saj përbërse Tepe + Del, plus prapashtesën e saj fizike “li”, tipike turke (arnaut-li), e pas kësaj kemi:

  • Turk ___________________ Shqip
  • Tepe ___________________ Kodër
  • delen __________________ Depërtues = del sipër (la)Vumë re ashiqare, se pjesa e dytë e kësaj fjale «turke» Tepe-delenli, del, krejt e pastër shqipe. Delen = Del, delte, del la mbi të, (ashtu si emri Delvin apo delfin)Piramidat në Egjipt – Tempuj të ndërtuara për të siguruar përjetësinë e faraonëvë  të tyre nëpërmjet dritës rrezeve të arta të “Perendisë Ra” kishin funksione të dyfishta ato grumbullonin; MER-nin gjatë gjithë kohës edhe ndriçim energji, nxehtësi “Pirr” nga rrezet e “Diellit Ra” dhe sigurisht i shpërndanin ato përreth tyre.  (Në Kinën e lashtë këto piramida shfrytëzoheshin kryesisht për këtë qëllim, si pika grumbullimi dhe prodhim energjie)

    Piramidat si objekte të mbira, mbiRa, mbi dhe,  janë burimi i fjalës së njohur greke: Pirr – pireto = ethe, i nxehtë, të nxehtë, = temperaturë, por jo baraz  “zjarr – Φωτιά”  kjo një keqshtjellim “πυρ” – pyr,  nuk do të thotë zjarr; por  “grip<>pirg – grup” rrezesh të grumbulluara mbi një pikë La prej perëndisë Ra.
    E njëta ndodh edhe tek emërtimi “Tempull” njohur si fillim kjo fjalë me baze latine “Tempi” – Piramida  dhe këto me të njëjtin funksion dhe të njëjtin qëllim ndërtuar sa më lart “Tej mbi la = tempull” Tej mbi – te’mbi  = tempi, të mbira “temperature”

    (Kepi i Rodomit) maja e mbrehtë e dickaje, madje në vizionin tonë ajo na shfaqet në formë trekendore –trekëndeshi.
    Emri “Tepelenë” vërtet njihet si turke “Tepelendelnli” por ajo mund të shpjegohet dhe mer kuptim të plotë vetëm nëpërmjet gjuhës së lashtë shqipe: Tej mbi la = tempull; vend prej vet natyrës i fortifikuar.

    Jo rastësisht pjesa më e sipërme e kokës në gjuhën shqipe quhet Tepe-lek, tepeleku i kokës,

    Në fjalorin e gjuhës shqipe gjejmë:
    TEPELEK m. bised. Maja e kokës, tepe; kapaku i kokës.
    * Më iku (më luajti) tepeleku (kapaku, tabani) i kokës (kafka, tepja e kokës).
    Greek “κορυφή του κεφαλιού” dhe Eng.top of the head. turqishte: başın üst.

Mili Butka @ Gjuha Shqipe
*Alekdander Hasanas – Korçë