Gaetano Petrotta, “Populli, gjuha dhe letërsia shqipe”

Gaetano Petrotta, “Populli, gjuha dhe letërsia shqipe”

84
0
SHPËRNDAJE

Shkruan: Fahri XHARRA

Pse kaq shumë diskutohet për ne;shkrimet e diskutimet janë të ndryshme si për nga qëllimi ashtu edhe për nga dëshira. Ishim apo nuk ishim ?   Sa brengosëse është kur lexon i sheh me mijëra manipulime  të qëllimshme vetëm e vetëm për të përdhosur një popull , historinë dhe gjuhën e tij .
Po sot ? E njëjta;  ndoshta edhe më keq sepse mohohet nga vet ne .
Kësaj radhe  e zgjodha librin me shumë vlerë : “Populli, gjuha dhe letërsia shqipe”  nga Gaetano Petrotta, të botuar më 1932 në Palermo .
Më duhet pa tjetër të theksoj dhe të shkruaj me gërma të arta rolin pozitiv të arbëresheve të Italisë në ngritjen e vetëdijes kombëtare shqiptare ,  punë e cila iu hapi sytë bukur shumë jo vetëm Europës por edhe vet shqiptarëve   dhe zgjimit të tyre nga  gjumi disa qindra vjeçar .
“Paravetëdija përmbledh vetëm ato gjëra të cilat mund të bëhen të vetëdijshme. Përmbledhtas mund të thuhet se në psikikën tonë ne kemi gjëra që i dimë dhe që dihen, gjëra që nuk i dimë dhe nuk dihen dhe gjëra që mund t’i dimë e që mund të dihen. Ky vizion i Frojdit për shtresat e personalitetit njerëzor është krejt origjinal, deri atëherë mendohej se njeriu ishte një qënje tërësisht racionale, që di ç’bën, që di ç’mendon, që di ç’ndjen.- thotë Frojdi .
E ne sot duke e parë se ku jemi  a e dimë ç`bëjmë , ç`mendojmë dhe ç`ndjejmë për kombin tonë ?
Zoti  Gaetano Petrotta e dinte mirë  ç`mendonte e ç`duhej të shkruante për kombin edhe pse ishte i ngarkuar me fe , ishte prift

Prapë  edhe një herë  po e nënvizoj ; pse i gjithë ky vetëmohim kombëtar nga mohsat e porositur dhe pastaj nga delet e tyre të cilët po iu shkojnë pas pa qenë aspak të vetëdijshëm për pasojat e më vonshme.
Pra “Vepra me e rëndësishme e historiografisë sonë letrare te asaj kohe, e dyta vepër e këtij lloji për letërsinë shqipe, mbetet libri i studiuesit arbëresh Gaetano Petrotta, “Populli, gjuha dhe letërsia shqipe” (1930, Te kjo vepër mund té themi se konkretizohen tiparet e gjithë historiografisë sonë letrare gjer né vitet ’30. Sikundër kuptohet nga titulli, libri ka afërsish ti; njëjtën paraqitje me atë qe botoi Stratikoi tridhjetë e katër vjet më parë.  Po ky sjell materiale të shumta të reja, trajton një numër autorësh arbëreshe, të cilët Stratikoi nuk i njeh ose vetëm i përmend, një numër autorésh shqiptarë, të vjetër dhe veçanërisht té rinj, té cilët u dukën në letërsinë shqipe sidomos me shekullin XX. Petrotta ka shfrytëzuar punën e bëre nga kritiket dhe historiografët e mëparshëm arbëreshë edhe shqiptare, duke rëmuar edhe shtypin. Nga kjo anë, vepra solli shërbim të madh e mbetet edhe sot si mbështetje e nevojshme për studiuesit e historisë sonë t ë letërsisë, një minierë shume té pasur, një repertor i gjerë…»

Autori pyet pse literatura shqiptare është e cunguar ? Por mos harroni se mbi shqiptarinë , porositë ai që nga viti 396 pr.Kr.   janë rrokullisur dhe kanë shkretuar  , janë derdhur dhe vërshuar  mijëra sulme barbare e së fundit edhe nga turqit – si më të këqijtë nga të gjithë.

 

“Frojdi mendonte se njeriu ka mendime, ndjenja, instinkte, motive dhe konflikte të cilat nuk e di se i ka. Ai është i pavetëdijshëm për ekzistencën e tyre. Brenda njeriut flenë ide, ndjenja, prirje dhe konflikte të panjohura. Brenda tij janë të ndrydhura gjithashtu edhe mjaft fakte, prirje e konflikte të cilat njeriu nuk dëshiron t’i aktivizojë ose t’i kujtojë. Të gjitha këto formojnë të pavetëdijshmen, atë që njeriu nuk e di, një rezervat natyror energjish të panjohura e të harruara” . Pra kështu është puna e jonë .Sa të mençur që jemi në mohimin e qenjes sonë . Po fakteve të ndrydhura  të palosura në ne pse nuk iu japim shansin të dalin jashtë  ?

Në një libër volumonoz prej mbi 420 faqesh autori duke mbledhur dhe konsultuar një numër të madh librash e revistash mundohet të spjegon çështjen tonë, mohimin e shqiptarëve nga të tjerët dhe në të njejtën kohë duke i dhënë vlerat shqiptare

Është shumë e nevojshme që ky libër të përkthehet de të del në dorën e lexuesit shqiptar , që së pari ai të mëson nga vetvetja por t`di se shkohej dhe është shkuar gjithmonë kundër nesh.
Po cili ishte Zoti Gaetano Petrota ?  Gaetano Petrotta ose Papa Tani Petrotë ( në shqip );  i lindur dhe i vdekur  në Hora të Arbreshëve më 1882- 1952  ishte një prift , shkrimtar dhe gjuhëtar italian – arbëresh  (è stato un presbitero, scrittore e linguista italiano di etnia albanese (arbëreshe). ) Papa Tani , i ritit bizantin i katedrales “ Cattedrale di Piana degli Albanesi “ ishte  pra albanolog , shkrimtar ,gjuhëtar dhe profesor i Filologjisë bizantine i cili e  dha një kontribut të madh në zhvillimin e kultures moderne  shkencore albanologjike .
I shkroi : L’Albania e gli Albanesi, Ant. Trimarchi Editore, Palermo 1913.-Saggio di Bibliografia Albanese 1500 – 1930, Seminario Italo-Albanese, Palermo 1931.-Popolo, Lingua e Letteratura albanese, Saggio Monografico, tip. Pontificia, Palermo 1932. -La questione etnico linguistica greco-albanese, Palermo, s.e., 1950. -Poeti siculo-albanesi, Palermo, s.e., 1950.-Enciclopedia dell’Albania Letteraria. -Svolgimento Storico della Letteratura Albanese, Scuola tip. Boccone del Povero, Palermo 1950. -Valori religiosi e culturali delle Colonie Siculo-Albanesi in Estratto-Bollettino di Grottaferrata, vol.III,fasc.I, Grottaferrata 1949.

 

Fahri Xharra,03.03.17 Gjakovëscreenshot_461

Literatura e përdorur nga Papa Tani për librin e përmendur  ,  (vetëm për studiuesit)

Bibliografia Ai-la coinpamttonts lingiKinim aariiinim. (llditsenhtirg, 1879. Actn i’t Diplomata rrs Albanine mediai’ acttitis tl/itstrantia, L. Thalloczy, C. Jirecck, E. Sufìlay, Vindobonae, Voi. I, 1913; Voi. li, 1918. lfabeto albanese con idi ere turchi; Costatttinopali, I8òl, K<;I1KK I A., fr’jalori !atin-slit//>. Scutari. 1925. Al.MAI,I , lozioni il: ^cngra/ìti per li- scuole dell’Albania, Firenzi’. J918, — Albagia. Parie generale in Enciclopedia Italiana de.ll’ht. C. Trecconi ol. II. 1929. AliUA 1… Dt’titsch-albfinùclic’ì und albanisclt-deiit.’icìies Worterbuck Mit deutsch- albanischen (iespracli.sbi’ispielcr, ieti ‘imi Leipzig. 1910, in 8″ di Vili, 182 pagine. •rthirio della S. C. ili Propaganda Fide, VII, N. 268, Dalma/ia. — I,illuni!” Illirico, Mbania e fìnlffaiin. 1637. — Albania et Dalrnatia, ]<>.~JO I fi.”i.”i. — Afta S. Curgregationts, I (rii. — Scritlinc riferiti’ nei Congressi. Voi. I. Srnia dal 1669 al 1760. AIUTIMI!// NT., // collegio Ualo-grccv di .S. Adriano. Corif,diano Catabro, 1884, in H° di 98 pagine. — /// i Arbresherct, giornale, 1896. Aia,()MJ!X/A l-‘li.. Giro/amo De Kadu nticinatoie della libertà a/ba.nw in Rivista dei Ilalaini, 1912. — Storia di Scatuli-rhrff di l M-rsiont 1 italiana di K A.. Monta, 1924, in fì° di 196 pagine. — Canti popolari raccolti in Albania e tradotti in italiano. Ruma. 1927. AltTOM K., I .a nazionalità albanese Beando i canti popolari ili Dora d’htria. Tiad. dal francese, Coscn/ii, 1867, in 8° di XVI, (>8 pagine. M’oi,i (i. I., Studi C.ridci, frammenti afbant’tt, (iori/ia. 186Ì. – — Studi Critici. Saggi ed ap/>nntt. (toma, 1877. HHUiX lircze Dii’lli, Lincile, Bucarest, 1901, in 8° piccalo di 22-3 pag. — Kntini e Loie, I.iricìn; liuearesl, 1912, Voi. Hi 211 pagine. !li-KIÌ I ,1. .[.. Sìu/pi’ia e Sln/Ypenis, giornale – 1908-191 1. — Kopc*ìiti Mahori, Msimr te sti’jypturnt’tti dhc iier*h< CI A.. Gli Albanesi nel Montenegro, Roma, 1898. – l’Italia e In questione Albanese, Kiivri/e, 1899. Una scoperta arcìieoltigtca del console francese A. Degrand nell’Albania Settentrionale estr. d.-l Moli. Sor. Ceogr. hai., 1899. — /.a popolazione dell’Epira, in Moli. Soe. Gcogr. II.. 1899. – – /’/’ìement lalin dans l’equilibri’ balkaiiiinte, 190.~>. — La t/uestian d Albanie, Faris, 1911. — l’Albanie cconomif/ne et politiijnc ti la rei I le de la guerre, Hniellea, 1912. — / confini della nuova Albania, Roma, 1913. — // nuovo Stato d’Albania, Roma, 191,’ì, t’sli’. Rivista mil. ital., — iìerat e il Tomor, Roma. 1914. — La !uoi(i lialcania, Roma, 1914. — / Romeni d’Albania. Roma, 1914. — Ilinerari albanesi i 1892 1902), Con uno sguardo generale ali’ Mbania e alle sue comunicazioni stradali. Con cartine e carte dell’Albania, Roma, 1917, Voi. in (olio di 542 pagine. — Albania. Roma. 1930, in 8°. grande di XXI, 463 pagine. lÌAI.KAMCUS, Le problèmi.1 albanais, la Scrini’ et l’Autrìclic Hongrie, l’aris. 1913. BAIlltAKICl I E., l’aline di storia militare reneta-inontrnt’frnnft, P’-i le nozze di S. A. K. il Principe l’iti. Eniarinele di Sai-oia con S. A. R. Klena Petroincìi, Roma, 1 896, di pag. 117 — Saggio [ter unti sistemazione orotettonica della regione albanese, in Boll. Se e., Geogr. It., luglio, 1904. — Albania, Monografia antropogeografica, Koma, 1905, in 8° grande Hi pagine 344. — Considerazioni, sulla guerra nei Balcani, Roma, 1913. BAKU;, Albanorumànische Studien, Serajevo, 1919. BAKLKZIO M., Istoria della vita e delle gesta di Skanderbeg, [rad. it. in La Na/ione albanese, l’XX) e ss. BARNES J. S., il futuro Stato d’Albania, Novara, 1919. FiAKTOI J G. M., RomanUi e Pto^cxvia in Scritti vari di tradizione e di crìtica in onore di R. Reiùer, ‘lòrino, 1912. BASITIMI Sor., Fiahier i Rii i Shqypcs, alb. italiano, Scutari , 1908, in 16° di XII, 538 pagine. BASILE A., Raccolta, di canti popolari albanesi. BASIU-; P. V, Rmgn e l’arrisit, Roma, 1845, in 12° di 144 pagine. BA/HDAKI G., S. J., Perpadmi, Rivista – 1914-1915. BKBK/IOI I., De Rada dhc. Crispi in Shqiperia e Ré del 9 dio. 1928. — Girolamo De Rada in Dialè’ria 3 genusio 1928 eli . BEM.OEW L., La Grece aranl les Grecs, Paris, 1877, in 8° di pagine Xll, 262. — Anaiyse de. la langue albanaise, Paria, 1879, in 8° di pag. XIV, 262. •— Etudes albanaisea, 1881. — Dii rhytme et de la rime darts la poesie e.pupie des Albanais, Bucarest, 1898. BENMCI MANLIO, L’Austria e. l’Albania, Roma, 1901. — I,a Gazzetta albanese, giornale, – 1904. BERTOTTI E., La Nostra Spedizione in Albania f/9/5, 79/6), Milano, 1926, in 16° di 186 pagine. BlDERA K., Quaranta secoli, Racconti su le due Sicilie del Pelasgo Matneer, NapJCO FR., Dictionanum latino-epiroticum ete., 1635. — Georgiiis Castriottus Epirensis eie., 1636, Di questo opuscolo esiste anche una copia nella Biblioteca Comunale di Palermo. Bl.Al) O., Das Albanesische als Hilfsmittf! ZUT Erklarung der lykisc.hen Imchriften, Leip/ig, 1863. B()(;iJAM> P., Cuneus prophetarum eie., 1865., Nelle edizioni del 1691 e 1702 è intitolato: L’InftLÌU!>Ue. verità eie. Bori1 Fu., I]ber das Albunesische in seinen verwandtschaftlichc.n lieziehungen in Alii dell’Acead. di Berlino, 1854, e poi in voi. in 4°, di pagine 92, 1855. BOKCIA D. Nll,O, Perìcope. Evangelica in lingua albanese del sec. XIa un Manoscritto Greco della liiblioteca Ambrosiana, GrotInferrata, 1930, in 8°, grande di 36 pagine con fac. simili. BoT/Altl M., Lessico greco albanese in Kalendari Kombiàr del 1926. BoiJliCAKT J., Les con/in* albanais admnistrés par la France (1912-1920). Paris, 1920. — L’oeuvre frangaise en Albanie in La Géograpbie, 1920. — L’Albanie nella stessa rivista, 1921. —- L’Albanie, Son avenir éconornique, in Franee i; Orient., 1920. — L’Albanie et les Albanais, Paris, 1921, in 12° di 264 pagine. BKAH.K S., La (Commediante, Satira ai Galantuomini di S. Demetrio (Corone per Costantino Bellucci (Sciaglia) (1796-1867), traduzione di Salv. Braile con Testo albanese a fronte, IVefazione e note di Girolamo De Rada, Seutari d’Albania, 1924. Dedieato al P Giorgio Fishta, di 54 pagine. BHKSINA I., Manuale italo albanese (Dialetto di Valona), Cenni grammaticali. Dialoghi. Proverbi. Monete. Pesi. Misure. Vocabolario italiano-albanese. Dizionario geografico, Firenze, 1918, di 108 pagine. BHOCAHDIIS MONACI^, Itinerarium Hierosolomitanum, Venetiis, 1519 BliOUGHTC-N G. (.’. B., Trarels in Albania and other provinces ofTurkei in 1809 and 1810, London, 1858, nuova ediz. in 2 voi. di XII 544 e Vili, 528 pagine. BHIGMAN N K. DELISHLCK B., Gundriss der vergleic bende n Grammatik der indogermaniscben Sprachen, Strassburg, 1897, 1911, 7 volumi in 8° grande. BKUMAI.TI A., Albania e albanesi in Nuova Antologia, genn. e. seti. 1881. BliHANl G., Dodona, Rivista, 1922-23. — Zeri Sht/iptar, giornale, 1926. B it COLA ARCIPK. PAI’AS ONOKKIO, La Colonia greco-albanese di Mezzoiuso, Palermo, 1909. — Nuove ricerche, sulla fondazione di Mezzoiuso, Palermo, 1912. Bl DI P., Speculimi Confessioni,’* eie. 1621. — Dottrina Cristiana eie;. 1636, 1664, 1868. Bi;<;LIARl G. C., Saggio sulla ràa e sulle opere di Girolamo De Rada in La Nazione albanese, 1898. — Ricordando… in La Nuova Albania, 1904. Bl’ONAMlCI G., Di alcune vere od apparenti analogie fra l’Etrusco e l’albanese in Rivista Indo-grecaitalica, Napoli, 1919. BUONO O., Giulio Variboba, Sacerdote e poeta albanese in La Nazione albanese, 30 ottobre 1900. — La donna albanese nei canti popolari, ivi 1899, 1900. — Gli albanesi di fronte ai Giovani Turchi, Aquila, 1912, in 8°, grande di 48 pagine. BL’SK’ITl P. A. S. J., Gramniatichetta della lingua albanese, 1910. — Vocabolario italiano-albanese, Seutari d’Albania, 1911, 2 voi. di pagine LVI, 1148. — Pratica e grammatica della lingua albanese con vocabolarietto, Seutari, 1914. di 290 pagine. BUSI I ATI H., Zakonet e Popidlit te Shkodèrs in Dilurija, genn. 1929. 1 G., Messale albanese, 1555. FK., Italiani e Jugoslari nell’Adriatico, Milano, 1917, in 16° di 140 pagine. DEMETHIO, Saggio di Gramrnatologia comparata sulla lingua albanese, Livorno, 1864, voi. in 8° di pag- Vili, 350. — Appendice al Saggio di Grammatologia comparata sulla lingua albanese, Prato, 1866, voi. in 8° di lA’III, 268 pagine. — fyletia e Arbenorc prej Kané’kate te Laoshima, di Dora d’Istria, trad. alb. di D. C., Livorno, 1867, in 8° di XXIII, 88 pagine. — Alfabeto generale albana epirotico, Livorno, 1869. — /I Doni ClloriN M., L’Unìvers He. Provinces Danubienries Albanie, Paris, 1856. CmiHAM TFF, T’nnollunat e Shqypniis prej nji Gheghet qi don vennin e. vH. Skenderie, 1898. CnMi’OU D., Canti popolari bulgari, tradotti in italiano, Lanciano. Coco R, Casali albanesi del Tarantino, eslr. da Homa e l’Oriente, 1919. — I M italianità delle Coste Dalmate e albanesi nella storia Francescana, I, eece, 1920, in 8°, gì: di 40 pagine. — Vestigi di Grecismo in terra d’Otranto, estr. da Roma e l’Oriente, Ì922. // Collegio Saremmo d’Albania ne; primi cinaiiant’anm, 1877-1878.1927-1928. COMI’AHF/JTI I)., Notizie ed osservazioni in proposito degli Studi critici dell’Ascoli., Fslr. della Rivista italiana, Pisa, 1863. — Recensione dell’opera del Cainaitla iti fim/r CriliqiiL’d’Histoiiv et de 1 JiuYature, Pari>, 2! Aril, 1866. Concilium Provinciale, sire ,ationale habitiim anno 1703 Clemente Pont. Max. Alii., Moina. 1705 e 1868. Tradotto anche in albanese da D. E. Radoja, 1872. CONFOHTI CI;K., L’Albania e. gli Stati Ralkanici, Ì()OÌ, di pag. 250. — Questione macedone o albanese’?, 19(11, di pag. 80. — // Patriarcato greco, Voli degli italo-albanesi presso la Conferen/a delia Pace. ÌVipoli, 1919, COHHH;NANO F. S. J., Gli (libanesi nella storia dell’Europa in Vita e Pensiero, Milano , maggio !’*21. — Epopeja Iforntare e popullit sìiav/ìtar, Seutari, 1925. — Le opere dei PP. Gesuiti nell’Albania del Nord (1841-1928), in Dilnnj a n. 6 e 7 del I92H. — Lingua albanese., Dialetto ghcgo. Grammatica. Saggi di letteratura, fraseologia. Prorerbi. Milano, Iloepli 1931. CoRTFSF N., Albanesi d’Italia in Enciclopedìa italiana dell’Ut. Treecani. Voi. li, 1929. COSTAN’I’IM C., Sessanta giorni di storia, dalla renata di Rosolino Pilo in Sicilia sino alla resti di Palermo IO aprile 8 giugno Itì60, Palermo. CHISPI GlUS. MoNS., Memoria snll — ./>’ lnfì ; lui»: W27. — dio. giornale. Ì92Ì!. DM i (,).. Granìi, giornale, 1923. — Danthji Kamnzam, Tirana, 1923. — – /akoni’t e Populltl ni’ Tirane m Dilnrìja , gennaio 1928. I)’AN(,Kl. n GIOVANNI, l’ita de! Serro di Dio P. Giorgio (ìitzzetta groeo-albanese della Piana deH’Oralorio dì Palermo, Palermo, 1 7′)8, in 8° grande- di XI -106 pagine. DAMMI., Lessico tetra glosso. ÌH02. DAKA (-., // canto ultimo di Baia. Catan/aro. 1906, 2a celi/., in 16″ di 277 pagine. DKI)I I . ta/m» / Skenderbeiit ne Knije, Corda, 1929. di 243 pagine. DF (A . A., Dictionnairc d’etimologie l)aco-lomainc, voi. I. 1870, voi. Il, rVancolort, !879. I.)l.(;i(AM) A., ^mretiirs de la Haute Albanie, l’arigi, 19()|, in 8° (fi .’ì.’i.’ì pagine. I )K (J; 7.. C,V;«;/ popolari alhanesi iratiizinnali noi Mezzogiorno d’Italia, Hiorrlinati, tradotti pag. Dr. (iliHKHMATI S K., l’Kpiro, relazione d’un viaggio da Janina a aloria. Koma. 1872. in 8° (l i 27 pag.. oslr. dal Boll. Soe. (ieogr. 11. l)^. 1,1 (.A lì., (,li alhiine.it. i macedoni* romeni e gl’intcrrssi d’Italia, nei. littlcani. Roma. Ì9i.’ì. — (ìli ammetti nel nuora assetto balcanico, Roma, 1919. Dl’IAIN A N.AMIK , Hidliirimet e zemerc*, Saloniceo, 1909, ili 32 pag. — Dasliuria e Memcdheui, dramma, in !6° di 128 pagine. Rilindja e Arhè’nix. giornale. 1930. Di MK’f’IM) H L.,.’Ì//« celebre, scrittrice Doi a d’Istruì. Ek-ìia, princifx’sw Kulz(>$’Mashsln, onore e i tutto di-Il’albatiica stirfie. il traduttore (r. lj.-(inaiilo De Martino di Greci, M. O. italo-allianese. offre ossetjueiite: // lamento della prigioniera di lontrnaso (M’OSSI. TrieMe, 18^>fì. da Troseiani (Albania). — .Miniiiitni i Jezii Rnslitil, I,a Passione di (‘,. (‘.. del Metasla^io tradotta in ali), r .dire poesie sacre. Trosciani. 25 Die. 1875. in 8° di 16 pag. – LArpn d un italo-all/ane-ìf’. enc/ia. IfiH Ì in 161 di 142 pagine. — /7 Leone deirAIhaina Jt-steg.’fHtto a Greci. 1882 di 38 pagine. — Affli albanesi cristiani, i/irito sacri» (in ali).). Sentari, 1896. –— La
edhe nja 15 faqe tjera  me emra autoresh te ndryshem